Prei (Allium porrum): zaaien, planten en oogsten

Prei: zaaien, planten en oogsten van de asperge van de armen

De prei (Allium porrum) is de onmisbare bladgroente van de herfst- en wintertuin: winterhard, makkelijk te kweken en bijna het hele jaar aanwezig, verdraagt hij de kou — winterprei houdt stand tot -10 °C — en wacht wekenlang geduldig in de grond op de oogst. Zijn lange, elkaar omhullende bladeren vormen de schacht, die witte, malse stengel die we te danken hebben aan een eenvoudige techniek: aanaarden.

Asperge van de armen genoemd, wordt prei in een zaaibed gezaaid, verplant zodra hij de dikte van een potlood bereikt en van juli tot februari geoogst, afhankelijk van het ras. Een veeleisende teelt op slechts één punt: een rijke, losse en vochtige grond.

Inhoud

• Zaai-, verplant- & oogstkalender
• Een beetje geschiedenis
• Etymologie en bijnamen
• Prei kweken
• Teelttips
• Het zaaien laten slagen
• Zaaitips
• Verplanten en verzorgen
• Preirassen
• In de keuken
• Ziekten en plagen
• Veelgestelde vragen

Zaai-, verplant- & oogstkalender

	JAN	FEB	MRT	APR	MEI	JUN	JUL	AUG	SEP	OKT	NOV	DEC
Zaaien onder glas
Zaaien op zaaibed
Verplanten
Oogst

Groen: hoofdperiode. Geel: mogelijk afhankelijk van het klimaat (zaaien onder glas vanaf januari in milde streken, voorjaarsverplanting of tweede golf eind augustus–september voor een vroege oogst). Oranje: oogst naar behoefte, juli–februari — winterrassen blijven in de grond.

Een beetje geschiedenis van de prei

• Latijnse naam: Allium porrum
• Familie: Alliaceae
• Orde: Asparagales
• Geslacht: Allium

De prei komt oorspronkelijk uit het Middellandse-Zeegebied of het Nabije Oosten en werd vermoedelijk in Egypte rond 2000 v.Chr. gedomesticeerd: hij staat op grafschilderingen en de Bijbel noemt hem onder de groenten die de Hebreeën misten tijdens de Exodus. Grieken en Romeinen kweekten al twee soorten Allium; keizer Nero, een groot liefhebber, werd de porrofaag genoemd — hij at prei om zijn stem helder te krijgen.

De prei triomfeert in de middeleeuwen — hij staat in het Capitulare de villis van Karel de Grote — en in de renaissance: Frans I raadde hem aan om een aangename adem te behouden. Nationaal symbool van Wales, blijft hij vandaag nog een van de meest gegeten groenten in Frankrijk.

Etymologie en bijnamen

Frans poireau komt van het Latijnse porrum, via porreau, in de Parijse regio poireau geworden, waarschijnlijk onder invloed van het woord poire — dat in streekdialecten voortleeft, naast poirette en asperge du pauvre (asperge van de armen). Het Engelse porridge is afgeleid van hetzelfde porrum. En de uitdrukking faire le poireau — ergens lang staan wachten — komt van de plant zelf, die onbeweeglijk in de tuin zon, regen, sneeuw en vorst doorstaat.

Prei kweken

Technische fiche

• Moeilijkheid: gemiddeld — zaaien en verplanten vragen zorg, de rest is makkelijk
• Dichtheid: zo'n 20 planten per m²
• Levenscyclus: tweejarig (schiet in het tweede jaar in zaad)
• Vermeerdering: via zaad; de meerjarige prei vermeerdert zich bovendien via bijbolletjes
• Bestuiving: door insecten (tweeslachtige, niet-zelfbestuivende bloemen)
• Gewicht van 1.000 zaden: 2 tot 4 g
• Hoogte: 40 tot 60 cm in de tuin (tot 85 cm bij hoge rassen)

Klimaat en bodem

• Klimaat: past zich aan alle klimaten aan; zeer winterhard, overwintert in de grond (tot -10 °C bij winterrassen).
• Bodem: diep, los, vochtig en humusrijk, rijk aan organische stof maar zonder verse mest. Maak de grond los met spade of grelinette en werk goed verteerde compost in.
• pH: neutraal. Een bodemanalyser van het type Gardiscan laat u pH en vruchtbaarheid controleren voor het planten.
• Standplaats: zon tot halfschaduw.
• Vruchtwisseling: wacht minstens 3 tot 4 jaar voordat u op dezelfde plek opnieuw prei of ander Allium plant.

Teelttips

Het zaaien van prei laten slagen

Het zaaivenster is ruim — van half januari tot mei naargelang de gewenste oogst: winterzaai onder glas voor de zomer, voorjaarszaai in zaaibed voor de herfst en winter, nazomerzaai voor de volgende lente.

• Onder glas: februari–april (vanaf januari in milde klimaten), in een koude bak, in een plantenbak of in schalen — een techniek die de teelt vroeger laat beginnen en het wieden beperkt. Kieming in 8 tot 20 dagen bij 13-24 °C. Een kiemset met kweekkas en verwarmingsmat levert homogene zaailingen.
• Op zaaibed, in de volle grond: maart–mei, zodra de bodem 12 °C bereikt. Maak los met de grelinette en zaai in voren van 1 cm diep, minstens 5 cm uit elkaar, 1 zaadje per cm, in groepjes of breedwerpig. Bedek met zaai- en stekgrond, druk licht aan en houd de grond zo'n 3 weken vochtig tot de kieming.
• Uitdunnen: indien nodig het zaaibed uitdunnen door zwakke zaailingen te verwijderen — de toekomstige preien hebben ruimte nodig om dik te worden.
• Inweken en stratificatie: overbodig — het zaad kiemt gewoon naargelang de bodemtemperatuur.
• Levensduur van zaden: 2 jaar onder goede omstandigheden — gebruik elk jaar vers zaad.

Standplaats	Zon / halfschaduw
Beregening	Matig — regelmatig na verplanting, spaarzaam daarna
Bodem	Rijk, los, vochtig, humusrijk, geen verse mest
Loof	Blijvend
Volwassen hoogte	40-60 cm (tot 85 cm)
Afstand	10-15 cm in de rij, 25-40 cm tussen de rijen
Winterhardheid	Zeer winterhard — tot -10 °C afhankelijk van het ras
Cyclus	≈ 6-7 maanden van zaaien tot oogst

Zaaitips

Prei verplanten en verzorgen

• Wanneer verplanten: wanneer de zaailingen de dikte van een potlood bereiken, april–augustus naargelang het zaaimoment (mei–juni voor maartzaai). Een tweede plantgolf eind augustus–september geeft een vroege oogst het jaar daarop.
• Bijsnijden: rooi de zaailingen, knip de wortels terug tot ~2 cm en snoei het loof tot een derde van zijn lengte — stimuleert het aanslaan en beperkt de verdamping. Optioneel de wortels in een pap van water en aarde dopen (pralineren).
• Tip tegen larven: laat de bijgesneden planten 1-2 dagen in de schaduw drogen voor het verplanten — ze verliezen de geur die de preimot en haar larven aantrekt.
• Planting: met de pootstok in gaten van ~15 cm diep, tot aan het groen van de plant; of in een sleuf van 20 cm voor een nog langere schacht. 10-15 cm tussen de planten, 25-40 cm tussen de rijen. Overvloedig aan de voet gieten, zonder het loof te benetten.
• Aanaarden: de stap die de schacht bleekt. Vanaf 3 weken na verplanting aarde geleidelijk tegen de voet aanbrengen, 2-3 keer per seizoen herhalen — hoe meer de stengel begraven is, hoe langer en malser de witte schacht.
• Mulchen: aanbevolen vanaf het late voorjaar — houdt de bodem fris, bespaart water, onderdrukt onkruid en voorkomt dat aarde tussen de bladeren stroomt.
• Wieden: regelmatig, vooral tussen zaai en verplanting — jonge prei groeit traag en lijdt onder concurrentie. Schoffel om te luchten.
• Beregening: regelmatig in fijne nevel in de weken na verplanting; daarna heeft prei weinig water nodig — alleen bij langdurige droogte gieten, te veel bevordert rot.

Levenscyclus	Tweejarig
Kiemduur	8 tot 20 dagen
Kiemtemperatuur	13 tot 24 °C
Zaaitechniek	In rijen (voren), in groepjes of breedwerpig
Diepte	1 cm — in de orde van de zaadgrootte
Container	Schaal / zaaibed buiten

Oogst en bewaring

• Wanneer: juli–februari, vanaf 6-7 maanden na het zaaien, zodra de schacht dik genoeg is. Rooi naar behoefte — in de winter is de grond de beste bewaarplaats.
• Hoe: met de spitvork loshalen zodat de schacht niet afbreekt. Is de grond bevroren, giet lauw water aan de voet voor het rooien; lijken de preien bevroren, laat ze ontdooien in een onverwarmde ruimte voor gebruik.
• Bewaring: enkele dagen na het rooien; ingeslagen (in aarde, dicht opeen, op een beschutte plek) of ingevroren houden ze weken tot maanden.
• Gezelschapsteelt: het duo prei-wortel is legendarisch — prei houdt de wortelvlieg weg, de wortel jaagt de preimot weg. Hij houdt ook van selderij, aardbeien, tomaten, sla, veldsla, asperge en ui; houd bonen, erwten, kool en snijbiet op afstand.

Preirassen

Kies naar oogstseizoen — of combineer meerdere rassen om het jaar te dekken:

• Lente / zomer: 'Jaune gros du Poitou' (zaaien augustus–september, oogst april–juni), 'Jaune de Genève', 'Gros long d'été', 'Electra' — snelle groei, jong te eten, weinig winterhardheid. Vroege Engelse rassen als 'Lincoln' of 'King Richard' (~80 dagen) zaait u dicht: het uitgedunde eet u als bosuitjes.
• Herfst: 'Monstrueux d'Elbeuf' (vroeg, royaal ras met zeer dikke, malse schacht — oogst eind augustus–oktober), 'Monstrueux de Carentan', 'Carlton', 'Maxim'.
• Winter: 'Bleu de Solaise' (oud ras uit Solaize bij Lyon, met mooi blauwig loof; zeer winterhard, kou- en doorschietbestendig — de referentie voor winteroogsten), 'D'hiver de Saint Victor', 'Géant d'hiver', 'Tadorna'.

In de keuken

Met een smaak tussen ui en asperge wordt prei gekookt gegeten — gestoomd, gebakken, gesmoord, gestoofd — in vinaigrette, in gratin, in een hartige taart, in soepen, stoofpotten en pot-au-feu. Jonge prei kan zelfs rauw gegeten worden, fijn gesneden in salade. En de hele plant is bruikbaar: het vaak weggegooide groen geeft smaak aan bouillons en soepen.

Voedingswaarde: slechts 29 kcal/100 g, zeer rijk aan vezels (~3,2 g/100 g), bron van vitamine B9, vitamine C en E, provitamine A, kalium, ijzer en koper. De traditie kent hem spijsverterende, urinedrijvende en antiseptische deugden toe; preibouillon en preithee blijven winterklassiekers.

Ziekten en plagen

• Preiroest (Puccinia allii): oranje vlekken op het loof, vooral augustus–september — de bladeren scheuren en verbleken. Niet dodelijk maar verzwakkend: kies resistente rassen, plant ruim uit elkaar, respecteer de vruchtwisseling en vermijd stikstofoverschot; bestuiving met maërl- of kleipoeder versterken het weefsel.
• Preimot: de rupsen graven gangen die de bladeren doen opdrogen; de gevaarlijkste generatie valt aan eind augustus–september. Insectennet vanaf de planting tot oktober, feromoonvallen, combinatie met wortel — en vooral geen brandnetel, niet als brandnetelgier en niet als mulch: ze trekt de mot aan. Bij zware aantasting tot op de grond afsnijden: prei loopt weer uit.
• Preimineervlieg: sinds 2003 in Frankrijk waargenomen, wint elk jaar terrein; haar larven mineren de bladeren (roest-oranje gangen, kleine gaatjes, bruine ~3,5-mm-poppen). Verwijder aangetaste planten en dek vanaf augustus zorgvuldig af met insectennet — zonder dat het net het loof raakt, want de vlieg kan door de mazen steken; houd de bescherming ook in de winter aan.
• Uivlieg: larven tasten de schachtbasis aan → rot. Insectennet, vruchtwisseling, afwisselende rijen prei/wortel.
• Andere: valse meeldauw, echte meeldauw (wit vilt), witrot (vruchtwisseling + drainage), bladluizen, trips — preventie: goed doorlatende bodem, luchtige rijen, gieten zonder het loof te benetten.

Veelgestelde vragen

Wanneer prei zaaien?

Februari tot april onder glas, of maart tot mei in zaaibed in de volle grond zodra de bodem 12 °C bereikt. Een nazomerzaai is ook mogelijk voor een vroege oogst de volgende lente. De kieming duurt 8 tot 20 dagen bij 13-24 °C.

Wanneer en hoe prei verplanten?

April tot augustus, wanneer de zaailingen de dikte van een potlood bereiken. Snij ze bij (wortels op 2 cm, loof op een derde), laat ze eventueel 1-2 dagen drogen en plant in gaten van 15 cm met de pootstok of in een sleuf, 10-15 cm in de rij en 25-40 cm tussen de rijen.

Hoe krijgt u mooi witte prei?

Door aanaarden: 2-3 keer per seizoen aarde tegen de voet brengen (of in een sleuf van 20 cm planten die u geleidelijk dichtschuift). Hoe langer de stengel begraven blijft, hoe witter en malser de schacht. Een dikke mulch laat in het seizoen versterkt het effect.

Welke afstand tussen preiplanten?

10 tot 15 cm in de rij, 25 tot 40 cm tussen de rijen — zo'n 20 planten per m².

Wanneer prei oogsten?

Juli tot februari afhankelijk van het ras, zo'n 6-7 maanden na het zaaien. Rooi naar behoefte: winterrassen blijven zelfs bij vorst in de grond — haal ze los met de spitvork, met lauw water als de grond bevroren is.

Welke planten passen bij prei?

Wortel vooral: prei en wortel beschermen elkaar tegen hun respectieve vliegen en motten. Ook selderij, aardbeien, tomaten, sla, veldsla, asperge en ui. Houd bonen, erwten, kool en snijbiet uit de buurt.

Is prei vorstgevoelig?

Nee: prei is een van de winterhardste groenten — winterrassen als 'Bleu de Solaise' verdragen tot -10 °C en blijven de hele winter staan, geoogst naar behoefte.

Kunt u het groen van prei eten?

Ja: de hele plant is eetbaar. Het sterker smakende groen wordt gekookt in soepen, bouillons, sauzen of gebakken — het vraagt alleen iets meer kooktijd dan het wit.

Een moestuin die voor de winter werkt

Een voorjaarszaai, een verplanting in het potloodstadium, twee à drie keer aanaarden: prei beloont deze eenvoudige handelingen met maanden oogst zonder bescherming. Voor gelijkmatige zaailingen al vanaf februari leveren onze kiemsets constante warmte en licht bij de opkomst — en de Gardiscan controleert of uw bodem klaar is om ze te ontvangen.

Foto's: © Laura Steadman, © Jared Shorma — CC-BY-licentie, via iNaturalist.