Zaaien onder de koude bak in oktober-november: wat kan nog

Eind oktober lijkt het zaaiseizoen voorbij. Niet helemaal: onder een koude bak, een klooche of een tunnel laten enkele soorten zich nog zaaien of overzetten — en vooral vraagt alles wat al onder bescherming staat een nauwkeurige begeleiding om de winter door te komen. Wat in oktober-november nog kan, en hoe de bak tot de lente loopt.

Wat in oktober-november nog gezaaid kan worden

Eerlijk over de kalender: de meeste winterzaais lopen in augustus-september. Maar onder bescherming blijft het venster open voor een paar soorten.

Soort	Zaai okt-nov onder bescherming?	Wijze en dichtheid	Opmerkingen
Veldsla	tot 15 oktober	breedwerpig of in rijtjes van 20 cm, 4-5 cm op de rij (300-350 planten per 3 m²)	verdraagt -8/-10 °C als ze niet volgroeid is; de hele winter oogsten onder bescherming; nooit uitplanten
Spinazie	ja — ongeveer een maand na het einde van de buitenzaai	30 cm tussen rijen, uitdunnen tot 10-15 cm, 1,5 cm diep	kweek- of wintervlies voor staande planten
Radijs « van alle maanden »	eind zomer-begin herfst; okt-nov niet gedocumenteerd	rijen van 10-15 cm, 5 cm op de rij; 2 mm (rond) tot 2 cm (halflang)	kieming in 2 dagen onder bescherming; geen uitplanting
Winterpostelein	ja, bij het begin van de herfst	niet gedocumenteerd	oogsten de hele winter onder bescherming
Peterselie	zaaien of uitplanten begin herfst	niet gedocumenteerd	lange kieming — 1 maand zelfs onder goede omstandigheden; winter- en lenteaogst onder bescherming
Bloemkool / broccoli	uitplanten op 2-3 blad in oktober in de koude bak	25 zaden per meter greppel bij de zaai	overwintering in met stro omringde kassen + matten vanaf het vallen van de avond; uitplanting in maart op 60 cm in alle richtingen; oogst mei-juni
Tuinboon	oktober-begin november in milde streken, in de volle grond — niet onder de bak	nesten van 4-5 zaden op 40 cm, of rijen 15 × 30 cm; 4-5 cm diep	oogst april-mei; op plaats zaaien, zonder bescherming
Erwt	oktober-november, winterharde rassen, in de volle grond	laag: 3 cm op de rij, 40 cm tussen rijen; rank: 60 cm; 4 cm diep	oogst april-mei; « uitsluitend in de volle grond » behalve 3 rassen (Petit Provençal, Annonay, zeer lage peul)

En voor de wintersla's die al in augustus-september gezaaid zijn: het uitplanten blijft mogelijk tot de eerste echte kou — planten van 4-5 bladeren, met blote wortels, « zwevend » geplant met het hart boven de grond. Onder de bak dichter planten dan buiten: de oogst kan verdubbelen.

De bak: maten en ligging die tellen

De klassieke kas is vooraan 20 cm, achteraan 30 cm hoog — de helling richt de stralen en voert het water af. De profversie: 3,90 × 1,30 m voor drie ramen; voor de liefhebber volstaan gecombineerde kunststof kassen van 1 × 1 m, voor de helft te openen. Plaats hem op de meest beschutte plek van de tuin, tegen een haag of muur, geopend naar het zuiden of zuidwesten.

Drie verbeteringen die alles veranderen: de « stookkrans » — een gordel van stro over de volle hoogte van de kas en 30 cm breed, 's nachts met matten bedekt; de wandisolatie met polystyreen bij een glas-aluminium bak (merkbaar kouder dan metselwerk); en de bescherming tegen zon van beglaasde ramen — rooster, jute of matten — want winterzon op gesloten glas verhit even snel als nachtvorst bijt.

De warme laag: de motor van de winterbak

Voor echt forceren steunt de traditie op de mestlaag: een matras van 40 cm gärende strooien paardenmest (opgebouwd in drie vastgetrapte lagen van 30 cm), bedekt met 10-15 cm aarde. Bij het verteren ontsteekt ze de « hittepiek » — tot 85 °C gedurende 5-6 dagen, die het substraat pasteuriseert en onkruidzaden doodt — en stabiliseert daarna rond 20 °C. Er wordt pas gezaaid als de laagthermometer terugvalt naar 20-22 °C. « Rookt » de laag de eerste dagen te sterk, dan rijkelijk begieten; een derde dode bladeren in de mest matigt de pieken.

De milde of « dove » laag (30-60 cm mest, ~30 cm ingegraven, ~10 °C) volstaat voor zuivere bescherming. En voor de beter uitgerusten: een weerstandskabel met reostaat in 20 cm zand maakt van de kas een mini-serre (+8 tot +10 °C) — maar maakt hem vast.

Winterbeheer: ventileren is niet onderhandelbaar

Fout nr. 1: een op een mooie winterdag gesloten bak laat de sla's rotten. De regel is eenvoudig:

• Open op mooie dagen, aan de zijde weg van de wind, met een 3-standen schans om te doseren.
• Sluit vóór zonsondergang om de opgeslagen warmte te bewaren.
• IJzige nachten (-3/-4 °C): dek ramen en kassen af met matten, een oud tapijt of een warme doek — vóór de temperatuur daalt, 's ochtends verwijderd tenzij de dag ijskoud blijft.
• Condens: veeg het glas dagelijks af; verwijder plaat of plastic zak zodra er gekiemd is, anders dreigen schimmelziekten.
• Begieten: 's ochtends, met water op kamertemperatuur — 10 liter per 2 m² met fijne broes. In tunnels de zijwanden in de winter met noppenfolie verdubbelen.
• Nooit de bovenkant permanent isoleren: planten hebben licht evenzeer als warmte nodig.

Fouten die een winterbak doden

• Condens na de kieming op het glas laten.
• Tot modder begieten — zaden stikken en rotten.
• Over een open bak sproeien: druppels op het loof veroorzaken brandplekken.
• Te dicht zaaien: uitdunnen wordt destructief.
• Denken dat een tunnel zonder toezicht leeft: zijn grondverankering is delicaat en de wind test hem.
• Het afharden vergeten: vóór de lenteverplanting bij de beste uren geleidelijk openen.

Een winterbak is een levend werktuig: het wordt dagelijks geopend, gesloten, afgedekt en geventileerd. Goed geleid, geeft het sla tot de lente en vroege planten voor maart — de logische vervolglectuur: de moestuin tegen de kou beschermen, daarna de wintermulch naar materiaal.

Lees ook: de winterzaai binnenshuis voor wat zelfs onder bescherming niet buiten kan.