Kropsla (Lactuca sativa var. capitata): zaaien, kweken en oogsten

Kropsla (Lactuca sativa var. capitata): zaaien, kweken en oogsten

De kropsla (Lactuca sativa var. capitata) is de sla van de ongeduldige tuinder: gezaaid in februari-maart of gespreid tot de herfst, geeft zij een tedere krop in 50 à 60 dagen — en met om de 2-3 weken verspreide zaaingen voedt zij de tafel van het voorjaar tot de eerste vorst. De onbetwiste koningin van de moestuin is tevens een van de weinige zaden die weigert te kiemen boven 25 °C: haar biologie is de moeite waard om te begrijpen om te slagen.

Achter de naam capitata schuilen in feite twee temperamenten: de botersla, met zachte, smeltende blaadjes, en de batavia (of crisphead), knapperig en hittebestendiger — twee manieren om dezelfde belofte na te komen: verse sla bijna het hele jaar.

Inhoud

• Zaai- & oogstkalender
• Identiteitskaart
• Van het oude Egypte tot het Ruimtestation
• Kropsla zaaien: licht en de thermometer
• Teelttips
• De krop oogsten
• Botersla of batavia: de rassen
• Zelf zaad produceren
• In de keuken
• Plagen en ziekten
• Voorzorg en verwarringen
• Veelgestelde vragen

Zaai- & oogstkalender

Donkergroen: hoofdvensters. Licht: winterzaaingen onder beschutting (aug-sep., winterharde rassen), vroege voorjaarszaaingen (eind maart) en najaarszaaingen naargelang de zone. Oranje: oogst mei tot november op lopende band; licht: winterrassen onder bescherming en late oogsten.

Identiteitskaart

• Latijnse naam: Lactuca sativa var. capitata
• Andere namen: kropsla, botersla, batavia-sla, crisphead; Fr.: laitue pommée, laitue beurre
• Familie: Asteraceae (composietenfamilie) — de familie van de paardenbloemen en zonnebloemen, herkenbaar aan haar hoofdjesbloemen
• Type: eenjarige van het koele seizoen; wilde voorouder: Lactuca serriola, de kompassla met stekelige middenribben
• Oorsprong: Middellandse Zeegebied — gekweekt sinds het oude Egypte, meer dan 4 000 jaar geleden
• Vorstbestendigheid: wisselend naar ras — de meesten verdragen enkele graden vorst; wintertypes (Brune d'hiver) verdragen duidelijk lagere temperaturen

De plant. Een dicht rozet van zachte blaadjes dat bij de capitata tot een krop dichtklapt: het is dit compacte hart dat haar onderscheidt van de romaine (opgericht) of de pluksla's (open rozet). Twee hoofdtypes: de botersla — zachte, gladde, smeltende blaadjes — en de batavia — bobbelig, knapperig loof dat in de zomer trager doorschiet. Haar wortels zijn ondiep: zij heeft dorst maar haat natte voeten.

Het kiemingsdetail. De sla is temperatuurgevoelig: haar zaden kiemen het best tussen 10 en 20 °C, gaan boven ~25 °C in thermodormantie, en hebben licht nodig om op te komen — nauwelijks bedekt met een millimeter grond. Dit drietal verklaart 90 % van de mislukte zomerzaaingen.

Van het oude Egypte tot het Ruimtestation

De sla behoort tot de oudste cultuurgroenten. Zij verschijnt op Egyptische grafafbeeldingen al omstreeks 2700 v.Chr. — naar verluidt eerst gekweekt om haar zaadolie, werd zij al gauw de tafelplant der farao's en goden. De Romeinen namen haar over (opgediend aan het einde van de maaltijd om haar vermeende kalmerende deugden — haar latex, het lactucarium, gold als slaapmiddel), en het capitulare De Villis van Karel de Grote vermeldt haar al bij de planten van de koninklijke tuin.

Haar wilde voorouder, de kompassla (Lactuca serriola), groeit nog steeds op onze braakgronden: haar blaadjes met stekelige middenrib herinneren aan de afgelegde weg — de veredeling heeft alles verzacht, tot onze boterkroppen toe. En het avontuur gaat door: in 2015 werd de sla 'Outredgeous' een van de eerste groenten die in de ruimte werden gekweekt en gegeten, in de Veggie-module van het Internationale Ruimtestation — de sla is nu een hightech-plant.

Kropsla zaaien: licht en de thermometer

Wanneer zaaien?

• Februari-maart in potjes of een terrine, onder beschutting of koude bak: de eerste kroppen, begin april uitgeplant — de koninklijke weg van het voorjaar.
• Eind maart tot september in de volle grond, in gespreide zaaingen om de 2-3 weken: dit ritme waarborgt kroppen van voorjaar tot herfst zonder overvloed.
• Augustus-september onder beschutting voor de winterrassen (Brune d'hiver, Gotte d'or op warme bedding) — de sla van het koude seizoen.
• In de zomer de batavia verkiezen (verdraagzamer) of overschakelen op schaduwzaaingen.

Hoe zaaien — de drie niet-onderhandelbare regels:

• Licht: de zaden hebben licht nodig om te kiemen — strooi ze op het aangedrukte substraat, nauwelijks 1 mm grond (nooit meer dan 0,5 cm), en druk aan met de palm.
• Temperatuur: 10-20 °C optimaal; boven 25 °C thermodormantie — de zomertruc: 24-48 u in de koelkast voor het zaaien (de schok heft de dormantie), dan 's avonds zaaien voor een koele nachtopkomst.
• Vocht: houd het substraat voortdurend fris, met de verstuiver — een enkele droogte doodt de opkomst.

Kieming in 5-14 dagen (2 dagen bij 20 °C, een week bij 10 °C). Dun uit op 25-30 cm zodra er 3-4 blaadjes zijn — de uitdunning smaakt als jonge sla. Plantafstand: 25-30 cm tussen de planten, 30-35 cm tussen de rijen voor volle kroppen.

Teelttips

• Standplaats: zon in voorjaar-herfst; halfschaduw of schaduwdoek in de zomer — de brandende zon necroseert de randen (tipburn) en bespoedigt het doorschieten.
• Bodem: fris, los, rijk aan goed verteerde humus — een gift rijpe compost enkele weken voor het zaaien volstaat; pH 6,2-6,8; gevoelig voor stikstofoverschot (verzwakt het weefsel, lokt bladluizen).
• Water: regelmatig en matig — haar ondiepe wortels drogen snel uit; een lichte mulch houdt de frisheid en weert de slakken.
• Afharden: voor de voorjaars-uitplant de planten over 3-5 dagen geleidelijk aan de buitenlucht wennen — afgehard verdragen zij tot ~-6 °C.
• Wisselbouw: geen sla twee jaar na elkaar op dezelfde plek; wissel af met een verre familie.
• Gezelschap: radijsjes in hetzelfde gootje ingezaaid (geoogst voor de sla de ruimte inneemt); aardbeien en tomaten zijn goede buren.

De krop oogsten

• Reken 50 tot 60 dagen vanaf het zaaien bij koel weer (minder in de zomer) — de krop is rijp als hij vast aanvoelt, dicht en welgevormd.
• Op halsniveau afsnijden, aan de basis, 's morgens vroeg als de blaadjes koel zijn — niet verder dan de onmiddellijke behoefte oogsten: de krop bewaart niet.
• Eenmaal gesneden groeit de sla niet bij — vandaar de waarde van de gespreide zaaing in plaats van één grote partij.
• Baby-leaf-variant: sommige sla's laten zich blaadje voor blaadje snijden en groeien 2-3 keer bij — minder praktisch bij de kropsla, perfect bij pluksla's.
• Bij het eerste teken van een centrale bloemstengel (doorschieten) meteen oogsten — eenmaal opgeschoten, haalt de bitterheid snel in.

Bewaren: heel, 2-3 dagen in de groentelade in een vochtige doek — weg van appels en bananen (ethyleen doet haar bruin worden). Gewassen en geslonken houdt zij nog korter; was haar pas op het laatste moment.

Botersla of batavia: de rassen

De groep capitata valt uiteen in twee grote families:

De botersla's (butterhead) — zachte, smeltende blaadjes, de sla van Franse traditie:

• Reine de Mai — de stammoeder der vroege botersla's: teder, betrouwbaar, de lenteklassieker
• Merveille des Quatre Saisons — rossig getint loof, geschikt voor alle vier de seizoenen: haar naam liegt niet
• Appia — goed gesloten blonde krop, zaaing februari-april in bakjes
• Rougette de Montpellier — getinte botersla, teder en decoratief
• Suzan — vaste, egaal gevormde krop, geliefd bij markttuinders

De batavia's (crisphead) — bobbelig, knapperig loof, bestendiger tegen hitte en doorschieten:

• Grenobloise — de Franse batavia bij uitstek: knapperig, uit de volle grond
• Nevada — frisgroen, verdraagzaam voor zomerhitte
• Canasta — rood getint loof, knapperig en krachtig
• Iceberg (Amerikaans crisphead-type) — dichte, zeer knapperige krop, de burgerster

De winterrassen — voor augustus-september-zaaingen onder beschutting: Brune d'hiver (winterhard, doorstaat vorsten) en Gotte d'or (op warme bedding vanaf januari-februari).

Zelf zaad produceren

De sla is grotendeels zelfbestuivend — haar kleine gele, in hoofdjes gegroepeerde bloempjes bestuiven zichzelf al voor insecten ze bezoeken. Met 10-20 meter isolatie tussen de rassen blijft uw oogst redelijk zuiver (sommige tuinders volstaan met een scheidingsrij).

Kies een krop die goed aan het ras beantwoordt, laat haar doorschieten: zij stuwt een bloemstengel van 60-100 cm vol gele, paardenbloem-achtige hoofdjes op. Wanneer de bloempjes tot pluizige pappus worden (de pluimpjes die de zaden verspreiden), de stengels afsnijden, ondersteboven drogen boven een zeil of in een zak, dan dorsen en zeven. Slazaad behoudt zijn kiemkracht 4 à 6 jaar droog — het bewaart gemakkelijk, maar mijdt de diepvriezer.

In de keuken: het blaadje dat ook gekookt smaakt

Rauw schittert zij — zachte, smeltende blaadjes die de vinaigrette vasthouden zonder te breken (de botersla), of knapperig en vlezig (de batavia). Fijn gesneden heeft zij alleen olie, zout en azijn nodig.

Maar de sla laat zich ook koken: gestoofd (in bouillon of room gestoofde sla — een vergeten Franse klassieker), in soepen, of gesmoord met doperwten — de beroemde petits pois à la française waarbij de krop in de stoofpot met uien en boter wegsmelt. De vaste harten van de batavia verdragen zelfs grill en pan — een in boter gebakken halve krop is een tafelverrassing.

Plagen en ziekten

• Slakken en escargots: vijand nummer een — vooral bij het uitplanten en bij vochtig weer; rapen, varenmulch of as, vallen.
• Bladluizen: kolonies op de jonge blaadjes — begunstigd door stikstofoverschot; waterstraal, bevlaekkingen, en vooral rijpe compost in plaats van rijke bemesting.
• Valse meeldauw: gele vlekken op de bovenzijde, grijs-lila dons eronder — ziekte van koele, vochtige nachten; verlucht, geen beregening boven de blaadjes laat op de dag.
• Sclerotinia (witte halsrot): de kroppen zakken in — aangedane verwijderen, de rijen verruimen.
• Tipburn (randverbranding): de bladranden bruinen in de hitte — fysiologisch, geen ziekte; beschaduw en water gelijkmatig.

Voorzorg en verwarringen

De wilde sla. Haar neef Lactuca serriola — de kompassla — groeit langs de wegen: het jonge rozet is in theorie eetbaar, maar het loof verhardt snel en de rib is stekelig, het latex zeer bitter. Verwar hem niet met de kropsla — en wees in het algemeen op uw hoede bij wilde sla's: Lactuca virosa, een naverwante, heeft psychoactieve eigenschappen.

⚠️ Zwartgekleurde randen. Als de kropranden bruinen, is dat niet noodzakelijk een ziekte — het is tipburn, fysiologisch (hitte + dorst + slecht verdeeld calcium), of te lange bewaring naast ethyleenfruit. Snij het aangedane deel weg: de rest is eetbaar.

Veelgestelde vragen

Waarom kiemt mijn sla niet?

In 9 van de 10 gevallen: te warme bodem (thermodormantie boven 25 °C) of te diep gezaaid (de zaden hebben licht nodig). Koel de zaden 24-48 u in de koelkast, zaai 's avonds nauwelijks bedekt en houd het bed fris.

Wanneer moet ik kropsla zaaien?

Van februari-maart in potjes dan in de volle grond van april tot september, in gespreide zaaingen om de 2-3 weken. De winterrassen worden augustus-september onder beschutting gezaaid.

Waarom schiet mijn sla door?

Het doorschieten komt met hitte, lange dagen en dorst — verkiest u in de zomer verdraagzame rassen (batavia's), beschaduwt, giet u gelijkmatig en oogst u jong.

Hoe lang tot de oogst?

50 à 60 dagen vanaf het zaaien voor een vaste krop — op halsniveau 's morgens vroeg snijden, vlak voor het eten: zij bewaart niet.

Kan sla bevriezen?

De gewone rassen verdragen enkele graden vorst; de winterrassen (Brune d'hiver) doorstaan duidelijk lagere temperaturen, zeker onder vlies of koude bak.

Kan men sla gekookt eten?

Ja — gestoofd, in soep of gesmoord met doperwten. Het koken verzacht haar bitterheid en geeft haar een smeltende textuur die verrast.

Zin in sla's de hele zomer? Bij Germie helpen onze kiemkits uw grilligste opkomsten — en om de stikstof van uw slabed te doseren, analyseert Gardiscan uw aarde in de diepte.